Αποτελεί μια από τις πιο γνωστές νευροβιολογικές – νευροαναπτυξιακές διαταραχές της παιδικής και εφηβικής ηλικίας.  Η διαταραχή, όταν πραγματικά υφίσταται, έχει οργανικό, νευρολογικό υπόβαθρο και οφείλεται σε μια δυσλειτουργία συγκεκριμένων νευροδιαβιβαστών στον εγκέφαλο (Silver, 1992). Αφορά περίπου το 5-7 % του μαθητικού πληθυσμού.

Συχνά υπο – υπερδιαγιγνώσκεται σε πολλές χώρες όπως και στην Ελλάδα. Αυτό οφείλεται κυρίως στην ασυμφωνία απόψεων ανάμεσα στους ειδικούς και σε προβλήματα σχετικά με την αποδοχής της. Υπάρχουν συνεχείς διενέξεις σε θέματα διάγνωσης και αντιμετώπισής της στην επιστημονική κοινότητα.

Συμπτώματα – Διαγνωστικές Δυσκολίες – Συννοσηρότητα

Τα τυπικά συμπτώματα της ΔΕΠ-Υ αφορούν σε κοινά χαρακτηριστικά της παιδικής ηλικίας, τα οποία όμως παραμένουν έως και την εφηβεία και την ενήλικη ζωή. Πολλές φορές, τα προβλήματα που η ΔΕΠ-Υ προκαλεί στη συμπεριφορά, στην κοινωνική προσαρμογή ή στη σχολική απόδοση, συχνά αποδίδονται σε άλλες καταστάσεις που μπορεί να συνυπάρχουν με την ΔΕΠ-Υ εσφαλμένα να ‘διαγιγνώσκεται’ με ιδιαίτερη ευκολία από ειδικούς και μη. Συχνά, τα συμπτώματα της διαταραχής αποτελούν δευτερογενείς συνέπειες άλλων προβλημάτων (πχ. μαθησιακές δυσκολίες).

Όσον αφορά τη διαφοροδιάγνωση ο στόχος της παρέμβασης θα πρέπει να είναι η αντιμετώπιση της πρωτογενούς δυσκολίας  και όχι των δευτερογενών εκδηλώσεών της. Η ΔΕΠ-Υ συνήθως εντοπίζεται σε ηλικίες 3-7 ετών. Η περίοδος της ένταξης του παιδιού στο σχολείο, με τις αυξημένες απαιτήσεις για συγκέντρωση της προσοχής, οργάνωση της συμπεριφοράς και συμμόρφωση στους κανόνες, αποτελεί μια σημαντική στιγμή όπου τα παιδιά εκδηλώνουν τις συμπεριφορές που παραπέμπουν σε ΔΕΠ-Υ. Η αναλογία στην εκδηλωση της ΔΕΠ-Υ μεταξύ αγοριών – κοριτσιών είναι 3-4 προς 1 (αν και εκφράζονται πολλές διαφωνίες).

Τα βασικά συμπτώματα της ΔΕΠ-Υ θα μπορούσαν να συνοψιστούν ως εξής:

  • Σημαντικό έλλειμμα ικανότητας του παιδιού στην εστίαση της προσοχής του σε μια συγκεκριμένη δραστηριότητα για συγκεκριμένο χρονικό διάστημα.
  • Δυσκολία στον έλεγχο των παρορμήσεων και της κινητικότητάς του.

Μερικά ακόμα συμπτώματα που εμφανίζουν τα παιδιά με ΔΕΠ-Υ σύμφωνα με το DSM-IV είναι η απροσεξία, η υπερκινητικότητα και η παρορμητικότητα.

Απροσεξία: Αδυναμία συγκέντρωσης σε μία δραστηριότητα για ικανοποιητικό διάστημα.

Παρορμητικότητα: Το στοιχείο του συνδρόμου που προσδιορίζει την τάση του παιδιού να εκφράζεται και να ενεργεί υπερβολικά αυθόρμητα, προτού καν προλάβει να σκεφτεί τα λόγια και τις πράξεις του.

Υπερκινητικότητα: Οι αυξημένες ανάγκες κινητικής δραστηριότητας του παιδιού, τις οποίες ικανοποιεί τρέχοντας, σκαρφαλώνοντας και πηδώντας, ακόμα και αν η συγκεκριμένη συμπεριφορά κρίνεται εντελώς ακατάλληλη για το χώρο στον οποίο βρίσκεται.

Πρέπει να έχουμε κατά νου τα παρακάτω όσον αφορά τα συμπτώματα που εμφανίζουν τα παιδιά με ΔΕΠ-Υ:

  • Υπάρχει διαφορετική ένταση στην εκδήλωσή τους σε κάθε παιδί.
  • Εξελίσσονται και αλλάζουν μορφές εκδήλωσης με την ωρίμανση και με τις εκάστοτε συνθήκες.
  • Υπάρχουν διακυμάνσεις στο ίδιο παιδί κατά την διάρκεια της ημέρας, ακόμη και από ώρα σε ώρα.

Η κλινική εικόνα της ΔΕΠΥ

Η κλινική εικόνα της ΔΕΠ-Υ αλλάζει ανάλογα με το αναπτυξιακό στάδιο που βρίσκεται το άτομο. Οι εκδηλώσεις συμπεριφορών ανάλογα με την ηλικία είναι οι ακόλουθες:

  • Βρεφική Ηλικία: έντονο κλάμα, μικρή διάρκεια ύπνου, διαρκής ανησυχία, δυσκολίες στη σίτιση, έντονη δίψα.
  • Προσχολική ηλικία: το άτομο διακρίνεται από υπερβολική σωματική δραστηριότητα, δυσκολία συνεργασίας και συμμόρφωσης.
  • Σχολική Ηλικία: εκτός από τα πυρηνικά συμπτώματα της διαταραχής (παρορμητικότητα, απροσεξία, υπερκινητικότητα) μπορεί να συνυπάρχουν και ακαδημαϊκά προβλήματα ή/και εναντιωματική συμπεριφορά.
  • Εφηβεία: αν και μειώνεται η υπερκινητικότητα, είναι σύνηθες το φαινόμενο συγκρούσεων αλλά και συμπεριφορών υψηλού κινδύνου.
  • Ενήλικη Ζωή: σημαντική μείωση της σωματικής υπερδραστηριότητας – παραμένουν συμπτώματα απροσεξίας και παρορμητικότητας, τα οποία μειώνονται με την πάροδο του χρόνου (Κουμούλα, 2012).

Προβλήματα ως απόρροια της ΔΕΠ-Υ

Τα προβλήματα που δημιουργούνται στα παιδιά με ΔΕΠ-Υ αφορούν το οικογενειακό, το σχολικό και το κοινωνικό περιβάλλον. Ενδεικτικά αναφέρονται τα εξής:

  • Χαμηλή επίδοση σε σχέση με το επίπεδο των γνωστικών ικανοτήτων και ακαδημαϊκή αποτυχία.
  • Αυξημένο στρες, συναισθηματικές δυσκολίες και χαμηλή αυτοεκτίμηση.
  • Επιθετική και διασπαστική συμπεριφορά ή προβλήματα διαγωγής.
  • Περιορισμένη επαγγελματική παραγωγικότητα και προοπτικές.
  • Απόρριψη από τους άλλους – δυσλειτουργικές κοινωνικές σχέσεις.
  • Απορύθμιση της συμπεριφοράς
  • Ελλείμματα στις εκτελεστικές λειτουργίες, με πιο χαρακτηριστικά το έλλειμμα στον ανασταλτικό έλεγχο και την ενεργό μνήμη
  • Καθυστέρηση της αποστροφής, δηλαδή η προτίμηση σε μικρότερες, άμεσες αμοιβές, έναντι μεγαλύτερων αμοιβώνπου καθυστερούν

Δευτερογενείς Κοινωνικές και Ψυχολογικές Συνέπειες  της ΔΕΠ-Υ

Κατά τη σχολική ηλικία τα παιδιά με ΔΕΠ-Υ παρουσιάζουν:

  • Δυσκολίες σε θέματα οργάνωσης και σχεδιασμού της μελέτης τους.
  • Ελλιπείς στρατηγικές μελέτης-μάθησης.
  • Παρορμητική, βιαστική και αγχώδης προσέγγιση των σχολικών καθηκόντων.
  • Συχνή αποχή από διάφορες κοινωνικές εκδηλώσεις και δραστηριότητες (π.χ. διάλειμμα, αθλητικές δραστηριότητες, ομαδικά παιχνίδια κλπ.), απόρριψη από συνομηλίκους τους ως «μη δημοφιλή» μέλη της ομάδας ή λόγω χαμηλής αυτοεκτίμησης.

Κατά την εφηβική – ενήλικη ζωή τα άτομα με ΔΕΠ-Υ αντιμετωπίζουν:

  • Συνεχείς απορρίψεις. Παρουσιάζεται ένας φαύλος κύκλος συμπεριφοράς που χαρακτηρίζεται από έλλειψη κινήτρων για συμμετοχή, αντίδραση στην εξάσκηση, έλλειψη ενδιαφέροντος για εξερεύνηση, χαμηλή αυτοεκτίμηση.
  • Σοβαρές μακροπρόθεσμες συνέπειες στη διαμόρφωση της προσωπικότητας και του χαρακτήρα κατά την εφηβική ηλικία, όσο και στις κοινωνικές σχέσεις του ως ενήλικας.

Τύποι ΔΕΠ-Υ

Σύμφωνα με το Εγχειρίδιο Διαγνωστικών Κριτηρίων (DSM-ΙV) διακρίνονται 3 επιμέρους τύποι ΔΕΠ-Υ (συντίθενται με τη σύμπραξη δυο παραγόντων, της ελλειμματικής προσοχής (inattention) και της υπερκινητικότητας – παρορμητικότητας (hyperactivityimpulsivity):

1) Ο κυρίαρχος τύπος της ελλειμματικής προσοχής

Χαρακτηριστικά του παιδιού αυτού του τύπου:

  • Δεν μπορεί να συγκεντρωθεί εύκολα.
  • Η προσοχή του αποσπάται εύκολα από άσχετα (με το εκάστοτε αντικείμενο ενασχόλησης) ερεθίσματα.
  • Δε φαίνεται να ακούει όταν του απευθύνουν το λόγο.
  • Δε δίνει σημασία στις λεπτομέρειες.
  • Κάνει συχνά λάθη ‘απροσεξίας’.
  • Δυσκολεύεται να ακολουθήσει οδηγίες.
  • Αποφεύγει εργασίες που απαιτούν συστηματική πνευματική προσπάθεια.
  • Συχνά ξεχνά τις σχολικές εργασίες.
  • Χάνει πράγματα.
  • Γενικά είναι ανοργάνωτος/η στην καθημερινότητά του.

Ο τύπος αυτός είναι συχνός σε παιδιά σχολικής ηλικίας και δεν είναι εύκολα αντιληπτός.

2) Ο κυρίαρχος τύπος της υπερκινητικότητας-παρορμητικότητας

Χαρακτηριστικά του παιδιού αυτού του τύπου:

  • Δυσκολεύεται να παραμείνει καθισμένος/η.
  • Κουνάει χέρια, πόδια, ή στριφογυρίζει στη καρέκλα.
  • Κοιτά συνέχεια γύρω του και πειράζει τους άλλους.
  • Σηκώνεται από τη θέση του όταν δεν επιτρέπεται.
  • Τρέχει και σκαρφαλώνει υπερβολικά.
  • Δε δείχνει να σκέφτεται πριν αντιδράσει.
  • Απαντάει πριν ολοκληρωθεί η ερώτηση.
  • Μιλάει συνεχώς.
  • Δυσκολεύεται να περιμένει τη σειρά του.
  • Στα παιχνίδια δεν ακολουθεί κανόνες.
  • Συχνά διακόπτει ή ενοχλεί τους άλλους .

Ο τύπος αυτός είναι πιο συχνός σε παιδιά μικρότερης ηλικίας (προσχολικής) όπου το πρόβλημα συγκέντρωσης της προσοχής δεν είναι ακόμη ιδιαίτερα εμφανές (δεν έχουν ακόμα κληθεί να λειτουργήσουν στο πλαίσιο του τυπικού σχολικού περιβάλλοντος).

3) Ο συνδυαστικός τύπος της ελλειμματικής προσοχής και της υπερκινητικότητας-παρορμητικότητας

Αποτελεί μια μικτή διαταραχή που εκδηλώνεται με το συνδυασμό κάποιων από τα παραπάνω συμπτώματα απροσεξίας, ελλειμματικής προσοχής, υπερκινητικότητας και παρορμητικής συμπεριφοράς (τόσο σε παιδιά, όσο και σε εφήβους)

Οι 3 τύποι ΔΕΠ-Υ διαφοροποιούνται μεταξύ τους ως προς:

Α) το επίπεδο εκδήλωσης συναφώνσυμπτωμάτων

Β) την ηλικία

Γ) το φύλο

Δ) κοινωνικές παραμέτρους

Ε) τη φύση τωνσυμπτωμάτων (εσωτερικά-εξωτερικά)

(Στασινός, 2016)

Αιτιολογικοί Παράγοντες ΔΕΠ-Υ

Υπάρχει μεγάλο ενδιαφέρον από την επιστημονική και σχολική κοινότητα σχετικά με τις αιτίες ανάπτυξης της ΔΕΠ-Υ. Ενδεικτικά αναφέρονται οι εξής:

  • Περιβαλλοντικοί παράγοντες: πχ. έκθεση σε τοξικές ουσίες, μόλυνση από βαρέα μέταλλα, προβλήματα στη διατροφή (βιομηχανοποιημένες τροφές – χημικά πρόσθετα).
  • Τηλεόραση και τα ηλεκτρονικά παιχνίδια (έκθεση του παιδιού χωρίς μέτρο).
  • Κοινωνικοί και οικογενειακοί παράγοντες (πχ. ασταθής δομή και δυσλειτουργία στην οικογένεια ή ελλιπής γονικός έλεγχος) – επιδείνωση συμπτωμάτων (όχι πρόκληση).

Συννοσηρότητα στη ΔΕΠ-Υ

Περίπου 65% των ατόμων με ΔΕΠ-Υ εμφανίζουν μια ή και περισσότερες συνυπάρχουσες ψυχικές και αναπτυξιακές διαταραχές που συχνά δυσχεραίνουν την παρέμβαση της. Οι πιο συχνές από αυτές είναι:

  • ειδικές μαθησιακές διαταραχές (δυσλεξία, δυσορθογραφία, δυσαριθμησία),
  • ειδικές δυσκολίες της ανάπτυξης (λόγου, συντονισμού των κινήσεων),
  • διαταραχές εναντιωματικής συμπεριφοράς και διαγωγής,
  • διαταραχές άγχους, ύπνου,
  • διαταραχές συναισθήματος, εκρήξεις θυμού, κυκλοθυμία,
  • διαταραχές με συμπτώματα τικς (σ. Tourette), κ.α.

Σημαντικά Σημεία για τη Διάγνωση και την Παρέμβαση στη ΔΕΠ-Υ

  • Σωστή διάγνωση – διαφοροδιάγνωση
  • Διεπιστημονική προσέγγιση
  • Έγκαιρη διάγνωση
  • Πρώιμη παρέμβαση
  • Σχεδιασμός της κατάλληλης παρέμβασης
  • Εξατομίκευση
  • Συνεργασία όλων των εμπλεκόμενων (γονείς, εκπαιδευτικοί, ειδικοί)
  • Ψυχολογική υποστήριξη (παιδιού –γονέων)

Βασικά Διαγνωστικά Κριτήρια για τη ΔΕΠ-Υ

Το παιδί προκειμένου να διαγνωστεί με ΔΕΠ-Υ πρέπει να παρουσιάζει 6 τουλάχιστον συμπτώματα ενός από τους τύπους της ΔΕΠ-Υ πριν την ηλικία των 7 χρονών. Η συμπεριφορά ή τα συμπτώματα πρέπει να έχουν διάρκεια τουλάχιστον 6 μήνες και πρέπει να επηρεάζουν τη ζωή του παιδιού σε τουλάχιστον δύο από τους πιο κάτω χώρους δραστηριοποίησης:

  • Σχολείο
  • Σπίτι
  • Σχέσεις με φίλους

Πώς διαγιγνώσκεται η ΔΕΠ (Υ);

Δεν υπάρχει μια εξέταση που να θέτει τη διάγνωση της ΔΕΠ-Υ κατ’ αποκλειστικότητα. Πρέπει οι άνθρωποι που βρίσκονται στο περιβάλλον του παιδιού (Γονείς – Νηπιαγωγοί – Δάσκαλοι) να εντοπίσουν τις πρώιμες ενδείξεις της ΔΕΠ-Υ και να παραπέμψουν το παιδί σε διεπιστημονική ομάδα για να το εξετάσει. Εκεί, εμπλέκονται διάφορες ειδικότητες για να αξιολογηθει το παιδί: παιδίατρος, παιδονευρολόγος, παιδοψυχίατρος, ψυχολόγος, ειδικός παιδαγωγός, εργοθεραπευτής, λογοθεραπευτής, κ.α. Η διεπιστημονική ομάδα προχωρά στην διαφοροδιάγνωση όπου αποκλείονται άλλες ιατρικές, αναπτυξιακές ή ψυχιατρικές παθολογικές καταστάσεις, π.χ. άγχος, κατάθλιψη, διαταραχές διαγωγής (πχ. εναντιωματική συμπεριφορά), σύνδρομο Tourette, Ε.Μ.Δ., διαταραχές λόγου, ψυχοκινητικές διαταραχές, κ.α. Πολλές φορές είναι απαραίτητη και κάποια περαιτέρω εξέταση – αξιολόγηση από άλλους ειδικούς π.χ. συλλογή πληροφοριών από τους γονείς, τους δασκάλους και από οποιονδήποτε έρχεται σε επαφή με το παιδί για πολλή ώρα (πχ. Ερωτηματολόγια), IQ test, μαθησιακή εκτίμηση, εκτιμήσεις ικανοτήτων λόγου και κινητικών δεξιοτήτων, κ.α.

Πώς αντιμετωπίζεται η ΔΕΠ (Υ);

Η αντιμετώπιση του παιδιού με ΔΕΠ-Υ είναι πολύπλευρη. Μπορεί να περιλαμβάνει:

  1. Εκπαίδευση – Συμβουλευτική γονέων.
  2. Προγράμματα παρέμβασης στη συμπεριφορά του παιδιού.
  3. Καταρτισμός κατάλληλου εκπαιδευτικού προγράμματος.
  4. Φαρμακευτική αγωγή.

Τα φάρμακα που χρησιμοποιούνται για την αντιμετώπιση των παιδιών με ΔΕΠ-Υ δε θεραπεύουν την διαταραχή. Βελτιώνουν τα συμπτώματα για όσο χρόνο διαρκεί η δράση του φαρμάκου.

Πρόγνωση σε παιδιά με ΔΕΠ-Υ

Σύμφωνα με ερευνητικά δεδομένα:

  • Στο 15% των περιπτώσεων η διαταραχή παραμένει στην πλήρη μορφή της μέχρι την ηλικία των 25 ετών, ενώ στο 50% η διαταραχή παραμένει σε μερική ύφεση.
  • Συνεπώς, τα 2/3 των παιδιών με ΔΕΠΥ συνεχίζουν να παρουσιάζουν κλινικά σημαντική διαταραχή και ως ενήλικες
  • Τα παιδιά με ΔΕΠ -Υ έχουν μεγαλύτερη πιθανότητα αποτυχίας στο σχολείο.
  • Μελέτες έδειξαν πως τα παιδιά που αντιμετωπίζονται έγκαιρα με τη σωστή πολύπλευρη θεραπεία έχουν λιγότερα προβλήματα στο σχολείο και μόνο οι μισοί από αυτούς παρουσιάζουν προβλήματα μέσα στην οικογένεια τους και στη δουλειά τους.

ΔΕΠ-Υ και Νομοθετικό Πλαίσιο

Σύμφωνα με τον νόμο (Ν. 3699/2008), ορίζεται ότι τα παιδιά και οι έφηβοι με επίσημα διαγνωσμένη ΔΕΠ-Υ είναι «μαθητές με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες» και συνεπώς δικαιούνται να λαμβάνουν τις απαραίτητες τροποποιήσεις που ορίζει ο νόμος για το εκπαιδευτικό περιβάλλον στο οποίο φοιτούν, αλλά και να αντιμετωπίζονται με την απαραίτητη επιείκεια στα θέματα που αφορούν τη συγκέντρωση και ενίοτε τη συμπεριφορά τους.

Ενδεικτικό προφίλ ενός μαθητή με ΔΕΠ-Υ

Αλέξανδρος, 10 ετών: Ο Α. είναι ένα κεφάτο παιδί, με εξωσχολικά ενδιαφέροντα (ποδόσφαιρο, μουσική) και έχει ένα μόνιμο άγχος για το σχολείο, το οποίο κάποιες φορές εκδηλώνεται με σωματοποίηση. Ο Α. προέρχεται από μια οικογένεια με υψηλό κοινωνικο-οικονομικό υπόβαθρο και εμφανίζει τα παρακάτω χαρακτηριστικά: Μιλάει συνεχώς και ακατάπαυστα, έχει μια νευρικότητα και δεν μπορεί να κάτσει για πολλή ώρα στην ίδια θέση. Διακόπτει συζητήσεις, δενμπορεί να περιμένει τη σειρά του και πολλές φορές δρα παρορμητικά χωρίς να σκεφτεί ή να σηκώσει χέρι. Αδυνατεί να συγκεντρώσει την προσοχή του πολλή ώρα σε μία δραστηριότητα με αποτέλεσμα να την ολοκληρώνει βιαστικά και να κάνει πρόχειρη δουλειά. Ακόμη χάνει πολλή εύκολα την προσοχή του μέσα στο μάθημα από εξωτερικά ερεθίσματα. Δυσκολεύεται να παρατηρήσει λεπτομέρειες στα κείμενα, στις εικόνες και να εκτελέσει πολύπλοκες οδηγίες. Επιπλέον, χάνει ή ξεχνά τα πράγματά του και δεν μπορεί να οργανώσει το χρόνο του. Γενικότερα η μαθησιακή του εικόνα είναι πολύ χαμηλότερη των πραγματικών του ικανοτήτων και αυτόφαίνεται καιστοσπίτι.

 

Ταπεινός Αθανάσιος

Ψυχολόγος – Ειδικός Παιδαγωγός

Med ΤΠΕ και Ειδική Αγωγή – Ψυχοπαιδαγωγική της Ένταξης