Ο όρος συμπεριφορά στην ψυχολογία σημαίνει κάθε ενέργεια ή εκδήλωση ενός ζωντανού οργανισμού, που μπορεί να παρατηρηθεί με αντικειμενικές μεθόδους (π.χ. από κάποιον άλλο οργανισμό ή από τα μηχανήματα ενός πειραματιστή) (Βοσνιάδου, 2001). Συμπεριλαμβάνει όμως και τις συνειδητές διεργασίες του ανθρώπου ( αντίληψη, μνήμη, σκέψη κ.τ.λ.).

Πότε μια συμπεριφορά θεωρείται προβληματική

  • Μια συμπεριφορά θεωρείται προβληματική όταν ενοχλεί το ίδιο το παιδί ή και το περιβάλλον του, δηλαδή προκαλεί δυσάρεστα συναισθήματα.
  • Θα πρέπει να έχουμε κατά νου, ότι μπορεί να αποτελεί μια φυσιολογική αντίδραση για μια ορισμένη ηλικία, χωρίς επιπτώσεις στην ψυχική υγεία του παιδιού.

Χαρακτηριστικά του παιδιού με προβλήματα στη συμπεριφορά

  • Ηλικία και φύλο του παιδιού: Η συμπεριφορά του παιδιού δεν ταιριάζει στην ηλικία ή στο φύλο του
  • Διάρκεια: Η συμπεριφορά αυτή παρουσιάζεται για μεγάλο χρονικό διάστημα και επιμένει παρά την προσπάθεια των γονέων να την αλλάξουν
  • Εμπειρίες του παιδιού: Η συμπεριφορά δεν είναι μια προσωρινή αντίδραση του παιδιού σε κάποιο γεγονός που του προκάλεσε άγχος (π.χ. γέννηση ενός αδελφού, αλλαγή κατοικίας ή σχολείου κ.τ.λ.)
  • Πολιτιστικός περίγυρος: Η συμπεριφορά του παιδιού είναι ασυνήθιστη για το κοινωνικο-πολιστικό περιβάλλον μέσα στο οποίο ζει.
  • Αριθμός συναφών συμπτωμάτων: Όσο πιο πολλά είναι τα συναφή προβλήματα που εμφανίζονται μαζί, τόσο πιο σοβαρό είναι το πρόβλημα.
  • Είδος, σοβαρότητα και συχνότητα συμπτωμάτων: Όσο πιο συχνό είναι το σύμπτωμα, όσο πιο σοβαρό και πιο ασυνήθιστο, τόσο πιο ανησυχητικό είναι.

Οι αιτιολογικοί παράγοντες που συνδέονται με την εμφάνιση προβλημάτων συμπεριφοράς είναι πολυποίκιλοι και πολυπαραγοντικοί. Η ταξινόμησή τους θα μπορούσε να γίνει στις εξής κατηγορίες:

  • Παθολογικοί – βιολογικοί παράγοντες
    • Εγκεφαλικές βλάβες ή δυσλειτουργίες
    • Διαταραχές των αδένων (π.χ. του θυρεοειδούς)
    • Ρευματικός πυρετός
    • Χρωμοσωμικές ανωμαλίες
  • Κοινωνικοί- οικογενειακοί παράγοντες
    • Οι σχέσεις του παιδιού ιδιαίτερα με τη μητέρα, αλλά και τον πατέρα και τα αδέλφια του
    • Τραυματικές εμπειρίες των πρώτων χρόνων
    • Υπερβολικά αυστηροί ή αδιάφοροι γονείς
    • Άρρωστοι γονείς
    • Διαλυμένες οικογένειες
    • Το κοινωνικό-οικονομικό επίπεδο της οικογένειας
  • Η ιδιοσυγκρασία του ατόμου (ταμπεραμέντο)
    • Ρυθμικότητα-Κανονικότητα βασικών λειτουργιών (π.χ. ύπνου, φαγητού κ.τ.λ.)
    • Ουδός (κατώφλι) που πρέπει να έχει για να προκύψει μια απάντηση
    • Ένταση και διάρκεια της απάντησης έτσι και προκύψει
    • Βασική στάση προσαρμογής στο περιβάλλον (το πώς αντιδρά κάθε άτομο)
    • Προσαρμοστικότητα σε μεταβαλλόμενες συνθήκες
    • Επίπεδο κινητικής δραστηριότητας (ζωηράδα)
    • Ποιότητα συναισθηματικής διάθεσης
    • Τάση της προσοχής για διάσπαση
    • Τάση της προσοχής να μένει (εύρος προσοχής)
  • Ψυχολογικοί παράγοντες
  • Σχολικοί παράγοντες
    • Πρόγραμμα ανώτερο των δυνάμεων του παιδιού
    • Ίσες απαιτήσεις από όλους
    • Ατμόσφαιρα ανταγωνισμού
    • Επιβράβευση των «καλών», απόρριψη των «κακών» μαθητών
    • Συμπεριφορά του δασκάλου

 

Η ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΜΕ ΑΥΤΙΣΜΟ

Γενικά στο αυτιστικό παιδί παρατηρούνται διαφορές σε ορισμένους βασικούς τομείς, οι οποίοι είναι:

  • Αμοιβαίες κοινωνικές συναλλαγές
  • Επικοινωνία
  • Γενική συμπεριφορά (π.χ. εμφάνιση στερεότυπων και διασπαστικών αντιδράσεων)
  • Ενδιαφέροντα
  • Δραστηριότητες

Όσον αφορά συγκεκριμένα στη συμπεριφορά τα παιδιά που βρίσκονται στο φάσμα του αυτισμού εμφανίζουν:

  • Δυσκολία στις σχέσεις με άλλα πρόσωπα
  • Αδιάφορη συμπεριφορά στην παρουσία προσώπων
  • Αποφυγή και άρνηση της επαφής ,του αγγίγματος
  • Εμμονή στην αμεταβλητότητα
  • Εμμονή σε απραξία
  • Έλλειψη φόβου σε  πραγματικούς κινδύνους
  • Τάση για μηχανική συμπεριφορά

Το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό των αυτιστικών παιδιών που αφορά στις στερεοτυπικές κινήσεις, αναφέρεται κυρίως στις παρακάτω αντιδράσεις:

  • Φτερούγισμα των χεριών ή των δαχτύλων
  • Πήδημα πάνω-κάτω
  • Περπάτημα στις άκρες των δαχτύλων
  • Λίκνισμα μπρος- πίσω
  • Περίεργες γκριμάτσες προσώπου ή τικ
  • Τίναγμα του κεφαλιού
  • Περιστροφή γύρω από τον εαυτό τους

Οι παραπάνω κινήσεις είναι περισσότερο εμφανείς όταν το άτομο που βρίσκεται στο φάσμα του αυτισμού είναι ενθουσιαμένο ή θυμωμένο ή παρακολουθεί με ιδιαίτερη προσοχή, ενώ μειώνονται όταν είναι απασχολημένο με δημιουργική δραστηριότητα. Γενικά όμως, το αυτιστικό παιδί αισθάνεται δυσφορία και εκνευρισμό όταν πρέπει να ελέγξει τις κινήσεις αυτές.

Εκτός από τις στερεότυπες κινήσεις, τα αυτιστικά παιδιά εμφανίζουν και ένα πλήθος από άλλες συμπεριφορές στις οποίες μπορούν να ενταχθούν οι εξής:

  1. Απασχόληση κατ΄επανάληψη με αισθητηριακά ερεθίσματα
  • Γλείφουν ή βάζουν στο στόμα αντικείμενα που δεν τρώγονται
  • Μυρίζουν αντικείμενα
  • Χτυπούν επιφάνειες για να ακούσουν τον ήχο
  • Κοιτάζουν επίμονα έντονα φώτα ή λαμπερά αντικείμενα
  • Περιστρέφουν αντικείμενα ή φτερουγίζουν τα χέρια τους κοντά στα μάτια τους
  • Αναβοσβήνουν τα φώτα
  • Κοιτάζουν αντικείμενα από διαφορετικές γωνίες
  1. Επαναλαμβανόμενες δραστηριότητες
  • Τελετουργικές ρουτίνες
  • Εμμονή στη σταθερότητα και την ομοιγένεια
  • Προσκόλληση σε ειδικά αντικείμενα
  • Ειδικά, ασυνήθιστα (π.χ. συλλογές) ή περιορισμένα ενδιαφέροντα
  1. Διαταραχές στο φαγητό
  • Δυσκολία στη μάσηση τροφών
  • Προτιμούν συγκεκριμένα φαγητά
  • Χάνουν γεύματα ή τρώνε υπερβολικές ποσότητες
  • Μπορεί να καταναλώνουν υπερβολικές ποσότητες υγρών ώστε να οδηγούνται σε εμετό
  1. Διαταραχές στον ύπνο
  • Αρνούνται να πάνε στο κρεβάτι το βράδυ
  • Ξυπνούν κατά τη διάρκεια της νύχτας και περιπλανώνται στο σπίτι
  • Θέλουν να κοιμηθούν με τους γονείς τους
  1. Πιθανές συμπεριφορές στην κοινότητα
  • Μπορεί να τρέξουν στο δρόμο προς άσχετη κατεύθυνση
  • Μπορεί να ξαπλώσουν στη μέση του δρόμου
  • Μπορεί να αρπάζουν ή να ρίχνουν πράγματα από τα ράφια των μαγαζιών όταν πηγαίνουν για ψώνια με τους γονείς τους
  • Έλλειψη κατανόησης και επομένως τήρησης των κοινωνικών κανόνων (π.χ. μπορεί να βγάλουν τα ρούχα τους σε δημόσιους χώρους)
  • Δυνατές φωνές σε δημόσιους χώρους ή άσεμνες λέξεις που επαναλαμβάνονται με ηχολαλικό τρόπο.
  1. Συμπεριφορές που ενέχουν κίνδυνο για τον εαυτό τους, τους άλλους ή το περιβάλλον
  • Κρίσεις θυμού και επιθετικότητα προς άλλους ή προς τον εαυτό τους
  • Αυτοκαταστροφική συμπεριφορά –αυτοτραυματισμοί
  • Καταστροφή αντικειμένων ή ενασχόληση με τις απλές ιδιότητες των πραγμάτων γύρω τους
  • Συχνή εμφάνιση σε μικρή ηλικία κι επιμονή κατά την ενηλικίωση

Οι θεραπευτικές μέθοδοι που αναφέρονται στον αυτισμό καλύπτουν ένα ευρύ φάσμα που αρχίζει από τις ιατρικές παρεμβάσεις και καταλήγει σε εναλλακτικές θεραπείες. Συγκεκριμένα, έχουν καταγραφεί οι εξής θεραπευτικές μέθοδοι:

  • Φαρμακοθεραπεία
  • Θεραπεία με αισθητηριακή ολοκλήρωση
  • Θεραπεία με σφιχταγκάλιασμα
  • Θεραπεία με Shiatsu
  • Θεραπεία με χορό
  • Θεραπεία με ζώα (δελφινοθεραπεία – ιπποθεραπεία)
  • Θεραπεία μέσα από την τέχνη (με ζωγραφική, με πηλό, με χαρακτική)
  • Θεραπεία μέσα από την εργασία (εργασιοθεραπεία)
  • Θεραπεία με τη μουσική
  • Θεραπεία με μάθηση

Είναι πολύ σημαντικό (τόσο για τους εκπαιδευτικούς όσο και για τους γονείς) να είναι προετοιμασμένοι για τις αντιδράσεις των αυτιστικών παιδιών και να υιοθετούν μια σειρά από ενέργειες που θα βοηθήσουν στην διαχείριση της συμπεριφοράς τους. Συγκεκριμένα πρέπει να έχουμε υπόψη τα παρακάτω βήματα:

  1. Αγνοούμε την εμφάνιση της συμπεριφοράς.
  2. Δίνουμε στο παιδί να καταλάβει με ήρεμο τρόπο (λεκτικά ή με φωτογραφίες/νεύματα) ότι αυτή η συμπεριφορά δεν είναι αποδεκτή.
  3. Χειραγωγούμε σωματικά το παιδί σε περίπτωση επιθετικής συμπεριφοράς ή αυτοτραυματισμού όπου και υπάρχει κίνδυνος για τη σωματική του ακεραιότητα.
  4. Αποφεύγουμε να τιμωρήσουμε το παιδί ή να του δώσουμε αρνητική επανατροφοδότηση: π.χ. «μόλις έχασες την ευκαιρία να παίξεις με τα παζλ»

Στην βιβλιογραφία αναφέρεται μια ποικιλία τεχνικών και μοντέλων παρέμβασης στον αυτισμό που περιλαμβάνει:

  • Αναπλαισίωση
  • Σύστημα ανταλλάξιμων αμοιβών
  • Διαφορική ενίσχυση
  • Διακοπή ενίσχυσης (time out)
  • Υπερδιόρθωση
  • Συμβόλαια
  • Αυτοέλεγχος- αυτοκαταγραφή
  • Τεχνικές διαχείρισης της συμπεριφοράς
  • Στρατηγικές ελέγχου των συναισθημάτωναυτοέλεγχος-τεχνικές γνωστικής διαμεσολάβησης
  • Εξάσκηση στην απόκτηση κοινωνικών δεξιοτήτων
  • Επεξεργασία πληροφοριών που αναφέρονται σε κοινωνικά προβλήματα
  • Εκπαίδευση στην ενσυναίσθηση και στην ικανότητα κατανόησης του τρόπου σκέψης του άλλου

Όταν χρειαστεί να χειριστούμε προβλήματα που ανακύπτουν ανάμεσα στα παιδιά θυμόμαστε πάντα να:

  • Βοηθάμε τα παιδιά να ηρεμήσουν
  • Προσδιορίζουμε το πρόβλημα
  • Εκμαιεύουμε λύσεις
  • Επιλέγουμε την κατάλληλη λύση
  • Επανελέγχουμε μετά την εφαρμογή της λύσης

Έπειτα, για να βοηθήσουμε το παιδί να ανακτήσει τον έλεγχο:

  • Παρεμβαίνουμε για να σταματήσουμε την επικίνδυνη συμπεριφορά
  • Δημιουργούμε μια σχέση με το παιδί
  • Παρατηρούμε για να έχουμε περισσότερες πληροφορίες
  • Μιλάμε με άλλους που ξέρουν το παιδί
  • Εφαρμόζουμε το σχέδιο και αξιολογούμε τα αποτελέσματά του

Ακόμη, οφείλουμε να υιοθετήσουμε ενέργειες με σκοπό τη θέσπιση ορίων στα παιδιά που βρίσκονται στο φάσμα του αυτισμού. Αυτό είναι πολύ σημαντικό γιατί τα βοηθάει να ελέγχουν την συμπεριφορά τους και να οργανώνουν τη σκέψη τους. Συγκεκριμένα:

  • Αναγνωρίζουμε τα συναισθήματα και τις ανάγκες των παιδιών
  • Δηλώνουμε σαφώς το όριο
  • Λέμε ποια συμπεριφορά είναι αποδεκτή
  • Προσφέρουμε μια τελική επιλογή

Όσον αφορά τη σχολική τάξη, επιλύουμε τα προβλήματα ενώ:

  • Συζητούμε την κατάσταση
  • Εκμαιεύουμε πιθανές λύσεις
  • Ενθαρρύνουμε τη συμμετοχή όλων των παιδιών
  • Κάνουμε σχέδιο
  • Εκτιμούμε τα αποτελέσματα

Πρέπει να γίνει κατανοητό πως η έμφαση είναι αναγκαίο να δίνεται στην  πρόληψη των συμπεριφορών και όχι στην αντιμετώπισή τους. Οφείλουμε να ενεργήσουμε έτσι ώστε να αποσβέσουμε μια συμπεριφορά πριν καν εμφανιστεί και όχι να διαχειριζόμαστε τις συνεπειές της. Μερικές ενέργειες που θα μπορούσαμε να ακολουθήσουμε είναι οι εξής:

  • Πρέπει να αποφύγουμε να κάνουμε οτιδήποτε θα διεγείρει ακόμη περισσότερο το άτομο (φωνές, απειλές, σωματική εγγύτητα, έντονες χειρονομίες, εκφράσεις προσώπου).
  • Μιλάμε με ήρεμο τόνο και προσπαθούμε να βοηθήσουμε το άτομο να ηρεμήσει και να του δείξουμε ότι είμαστε κοντά του για ό,τι χρειαστεί.
  • Σε κάποιες περιπτώσεις μπορεί να χρειαστεί να απομακρυνθούμε τελείως από το οπτικό του πεδίο αν διαπιστώσουμε ότι επίκειται μια έκρηξη θυμού.
  • Δεν θέτουμε απαιτήσεις όταν το άτομο είναι ήδη εκνευρισμένο.
  • Προσπαθούμε να του δώσουμε τρόπους να χαλαρώσει (μουσική, μαξιλάρια, μασάζ, χυμό).
  • Προσπαθούμε να διοχετεύσουμε την επιθετική ενέργεια σε «κοινωνικά αποδεκτές» διεξόδους (π.χ. σάκος του μποξ στο δωμάτιο).
  • Προλαβαίνουμε τα έντονα συναισθηματικά ξεσπάσματα με ηρεμία/ αίσθημα ασφάλειας, ικανοποίησης σε ένα ευχάριστο υποστηρικτικό περιβάλλον.

Σε κάθε περίπτωση θεωρούνται μη αποδεκτές οι ακόλουθες πρακτικές:

  • Απομόνωση σε κλειδωμένα δωμάτια
  • Χρήση σωματικής τιμωρίας ως μέθοδο πειθαρχίας
  • Στέρηση φαγητού, υγρών, ζεστού περιβάλλοντος, ύπνου
  • Όταν γίνεται σωματικός περιορισμός δεν ασκείται δύναμη στις κινήσεις των αρθρώσεων
  • Όταν γίνεται περιορισμός δε θα πρέπει να προκαλούμε πόνο στο άτομο
  • Όταν γίνεται περιορισμός δεν ασκούμε πίεση στο στήθος, στο κεφάλι ή το λαιμό (αεραγωγοί πάντα ανοικτοί)
  • Όταν γίνεται περιορισμός δε θα πρέπει το άτομο να τεθεί μπρούμυτα ή ανάσκελα δια της βίας με οποιοδήποτε τρόπο

 

Ταπεινός Αθανάσιος

Ψυχολόγος – Ειδικός Παιδαγωγός

Med ΤΠΕ και Ειδική Αγωγή – Ψυχοπαιδαγωγική της Ένταξης