Η οπτική αντίληψη είναι η ικανότητα του εγκεφάλου για παρακολούθηση, κατανόηση και επεξεργασία οπτικών πληροφοριών που εισέρχονται στο οπτικό σύστημα από τα μάτια.
Ο ορισμός αυτός περιλαμβάνει την αναγνώριση, τη διορατικότητα και την ερμηνεία στα υψηλότερα επίπεδα από το κεντρικό νευρικό σύστημα (Buktenica 1968).

Οι κατηγορίες των οπτικο-αντιληπτικών δεξιοτήτων είναι οι εξής:

Οπτική διάκριση εικόνας-φόντου: Η ικανότητα ενός ατόμου να αντιλαμβάνεται οπτικά μια μορφή και να την εντοπίζει σε ένα πολύπλοκο φόντο. Πρόκειται για την ικανότητα διάκρισης ενός αντικείμενου από άσχετες γενικές πληροφορίες.

Οπτική μνήμη: Η ικανότητα ενός ατόμου να ανακαλεί άμεσα, μετά από διάστημα τεσσάρων ή πέντε δευτερόλεπτων, όλα τα χαρακτηριστικά μιας δεδομένης μορφής, και να μπορεί να βρίσκει αυτή τη μορφή μέσα από μια σειρά παρόμοιων μορφών.

Οπτική διαδοχική μνήμη: Η ικανότητα ενός ατόμου να ανακαλεί άμεσα, μετά από διάστημα τεσσάρων ή πέντε δευτερόλεπτων, μια σειρά από μορφές μεταξύ ξεχωριστών σειρών.

Οπτική σταθερότητα σχήματος: Η ικανότητα του ατόμου να αναγνωρίζει μια μορφή, ακόμη και αν αυτή μπορεί να είναι μικρότερη, μεγαλύτερη, περιστρεφόμενη, αντιστρεφόμενη, ή και κρυμμένη. Επίσης, αφορά στην ικανότητα αναγνώρισης μιας μορφής καθώς αλλάζει το μέγεθος, το σχήμα, ή ο προσανατολισμός της.

Οπτικός εγκλεισμός: Η ικανότητα ενός ατόμου να ταιριάζει ή να αντιστοιχεί μια μορφή από μια επιλογή ελλιπών μορφών. Είναι η ικανότητα να αναγνωρίζουμε μια πλήρη λειτουργία από τις αποσπασματικές πληροφορίες.

Οπτική διάκριση: Η ικανότητα του ατόμου να ταιριάζει ή να προσδιορίζει τα ακριβή χαρακτηριστικά δύο παρόμοιων μορφών.

Οπτικο-χωρικές σχέσεις: Η ικανότητα ενός ατόμου να προσδιορίζει μια μορφή από μια επιλογή άλλων μορφών με τις ίδιες ρυθμίσεις, που σχετίζονται, με διαφορετική κατεύθυνση από τις μορφές αυτές.

 

Οπτική αντίληψη και δυσλεξία

Ένα μεγάλο ποσοστό ανθρώπων με μαθησιακές δυσκολίες που κυμαίνεται στα 35-40% υπολογίζεται ότι εμφανίζουν οπτικές διαταραχές ή ενοχλήσεις κατά την ανάγνωση τυπωμένης ύλης. Πολλά από τα συμπτώματα που παρουσιάζουν δυσχεραίνουν την διαδικασία της ανάγνωσης και την καθιστούν κουραστική και κοπιώδη για τον αναγνώστη.

Επίσης, πολλά δυσλεξικά άτομα παρουσιάζουν ευαισθησία στο έντονο λευκό φως της σελίδας, στον λευκό πίνακα της τάξης ή ακόμα και στην οθόνη του υπολογιστή, με αποτέλεσμα η ανάγνωση να καθίσταται ακόμα πιο δύσκολη.

Τα άτομα με μαθησιακές δυσκολίες που εμφανίζουν οπτικές διαταραχές, μπορεί να αντιμετωπίσουν ένα ή περισσότερα από τα ακόλουθα συμπτώματα:

 

  • Υπερβολική ευαισθησία στο έντονο φως
  • Θολά γράμματα που βγαίνουν εκτός του πεδίου εστίασής τους
  • Κινούμενα ή αντιστραμμένα γράμματα
  • Λέξεις ή γράμματα που σπάνε στα δυο και εμφανίζονται ως διπλά
  • Δυσκολίες στην παρακολούθηση, ακόμα και μιας σελίδας
  • Πονοκεφάλους κατά την ανάγνωση

 

 

Η οπτική επεξεργασία αποτελεί την ικανότητα του εγκεφάλου να συνθέτει και να αναλύει επακριβώς πληροφορίες που παρουσιάζονται στο οπτικό κανάλι.

Η οπτική επεξεργασία αναφέρεται σε δύο διαφορετικές δεξιότητες. Από τη μια, στην οπτική αντίληψη η οποία αφορά στην ερμηνεία αυτών που βλέπουμε και η οποία εξετάζει τις δεξιότητες των οπτικο-χωρικών σχέσεων, του οπτικού εγκλεισμού, της σταθερότητας σχήματος και της διάκρισης εικόνας-φόντου. Από την άλλη, η οπτική επεξεργασία περιλαμβάνει επίσης την ταχύτητα, το πόσο γρήγορα δηλαδή ο εγκέφαλος επεξεργάζεται τις οπτικές πληροφορίες.

Τα ελλείμματα που παρουσιάζονται στην οπτική αντίληψη αφορούν την μειωμένη ικανότητα στην επεξεργασία των πληροφοριών που λαμβάνονται μέσω του οπτικού καναλιού. Αυτό δεν σχετίζεται με τα προβλήματα που αφορούν την όραση ή την οξύτητά της. Οι δυσκολίες οπτικής αντίληψης επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο οι οπτικές πληροφορίες ερμηνεύονται ή υποβάλλονται σε επεξεργασία με το άτομο που παρουσιάζει προβλήματα οπτικής αντίληψης να έχει άριστη όραση, αλλά παράλληλα να αντιμετωπίζει δυσκολίες διάκρισης εικόνας φόντου, σε μορφές, στο μέγεθος και τη θέση στο χώρο.

Οι οπτικο-αντιληπτικές δυσκολίες, οι οποίες δεν σχετίζονται με την ικανότητα της όρασης, σχετίζονται με τις δυσκολίες κατανόησης οπτικών πληροφοριών, όπως η κίνηση, οι χωρικές σχέσεις, η μορφή και η κατεύθυνση. Οι δυσκολίες οπτικής επεξεργασίας, μαζί με τις διαταραχές της κεντρικής ακουστικής επεξεργασίας, συχνά οδηγούν σε μαθησιακές δυσκολίες, δυσλεξία ή χαμηλή ακαδημαϊκή επίδοση.

 

 

Οπτικός εγκλεισμός

 

Ο οπτικός εγκλεισμός είναι η ικανότητα του εντοπισμού μιας μορφής ή ενός αντικειμένου παρά την ελλιπή παρουσίασή του, όταν δηλαδή το σύνολο του αντικειμένου δεν είναι ορατό. Περιλαμβάνει την οπτικοποίηση και την νοητική ικανότητα του αντικειμένου «συμπληρώνοντας» την οπτική πληροφορία που απουσιάζει. Αποτελεί ουσιαστικά την ικανότητα να χρησιμοποιούμε οπτικές ενδείξεις για τον εντοπισμό ή την αναγνώριση ενός συμβόλου ή ενός αντικειμένου, όταν το αντικείμενο δεν είναι πλήρως ορατό, δίνοντάς μας τη δυνατότητα να προσδιορίσουμε την εμφάνιση της τελικής μορφής, χωρίς όλα τα στοιχεία να είναι παρόντα. Μπορούμε δηλαδή να αναγνωρίσουμε πλήρως ένα αντικείμενο μέσα από αποσπασματικές πληροφορίες. Αυτή η ικανότητα βοηθά τα παιδιά να διαβάζουν και να κατανοούν γρήγορα. Μπορεί επίσης να βοηθήσει τα παιδιά να αναγνωρίσουν συμπεράσματα και να προβλέψουν τα αποτελέσματα.

Η ικανότητα του οπτικού εγκλεισμού απαιτεί αφηρημένη επίλυση προβλημάτων. Το οπτικό μας σύστημα δεν απαιτεί την πλήρη ανάλυση κάθε λεπτομέρειας για να αναγνωρίσουμε αυτό που βλέπουμε. Έτσι, η ικανότητα αυτή μας βοηθά να επεξεργαστούμε γρήγορα τις πληροφορίες που λαμβάνουμε από το περιβάλλον.

Ένα άτομο με μειωμένες δεξιότητες οπτικού εγκλεισμού έχει δυσκολία οπτικοποίησης του συνόλου ενός αντικειμένου, όταν ένα μέρος του είναι κρυμμένο ή απουσιάζει, με αποτέλεσμα η αναγνώριση του αντικειμένου να καθίσταται από δύσκολη έως αδύνατη. Τα παιδιά με χαμηλές ικανότητες σε δεξιότητες οπτικού εγκλεισμού μπορεί να έχουν δυσκολία να ολοκληρώσουν μια σκέψη ή να λάβουν μια απόφαση από μερικές πληροφορίες καθώς επίσης μπορεί να συγχέουν παρόμοια αντικείμενα ή λέξεις, ειδικά λέξεις με όμοια αρχικά ή τελικά τμήματα.

Η ικανότητα του οπτικού εγκλεισμού αποτελεί το θεμέλιο για την ευχέρεια και την ταχύτητα στην ανάγνωση και την ορθογραφία.

 

Οπτικός εγκλεισμός και ακαδημαϊκές δεξιότητες

 

Οι οπτικές αντιληπτικές δεξιότητες επηρεάζουν πολλούς τομείς της ανάπτυξης και της λειτουργίας ενός ατόμου. Αρχικά, επηρεάζεται ο κινητικός τομέας καθώς και οι μεικτές κινητικές δεξιότητες αφού  τα άτομα με μειωμένες οπτικές αντιληπτικές δεξιότητες δυσκολεύονται να αντιληφθούν αντικείμενα ή μορφές στην καθημερινότητά τους που δεν είναι απόλυτα ορατές και υστερούν στην αναγνώρισή τους. Επίσης, το μαθησιακό επίπεδο των παιδιών με ελλιπείς οπτικές αντιληπτικές δεξιότητες είναι χαμηλό καθώς δυσκολεύονται σε βασικές καθημερινές μαθησιακές διαδικασίες (γραφή, ανάγνωση) όπως και στην αποκωδικοποίηση και την αναγνώριση των σημάτων και του περιεχομένου των καθημερινών τους εργασιών. Τέλος, όλα αυτά οδηγούν σε συναισθηματικά και ψυχολογικά ελλείμματα λόγω της ματαίωσης που νιώθουν τα παιδιά αυτά και της πίεσης να ανταπεξέλθουν στην καθημερινή σχολική ζωή τους.

 

Δυσκολίες οπτικού εγκλεισμού

 

Οι δυσκολίες οπτικού εγκλεισμού μπορεί να προκαλέσουν:

 

  • Δυσκολία διαχείρισης φύλλων εργασίας που δεν είναι άρτια οργανωμένα
  • Δυσκολίες στη γραφή
  • Δυσκολίες στην ορθογραφία
  • Δυσκολίες στην πιστή αντιγραφή μορφών, αν δεν είναι δυνατή η πλήρης θέασή τους
  • Δυσκολίες στην αντιγραφή κειμένου από το παιδί όταν στο κείμενο λείπουν γράμματα ή λέξεις
  • Δυσκολίες στην ολοκλήρωση σχεδίων και εργασιών
  • Δυσκολία στην ολοκλήρωση ασκήσεων τύπου dot-to-dot ή στην κατασκευή παζλ
  • Δυσκολία σε δοκιμασίες αφαιρετικής σκέψης, όπως η επίλυση γρίφων.
  • Δυσκολία στον εντοπισμό λαθών σε έντυπο υλικό
  • Μεγάλες παραλείψεις τμημάτων λέξεων, ολόκληρων λέξεων, καθώς και ολόκληρων τμημάτων από τα φύλλα των εργασιών των παιδιών
  • Δυσκολία στην αυτο-επεξεργασία του χειρόγραφου υλικού τους

 

 

Αντισταθμιστικές στρατηγικές:

 

Οι δραστηριότητες που βοηθούν το παιδί να δημιουργεί μια ολοκληρωμένη και αναγνωρίσιμη οπτική εικόνα ενός αντικειμένου ή μιας μορφής είναι οι εξής:

 

  • Τοποθετούμε το κάθισμα του παιδιού ακριβώς μπροστά από τον πίνακα της τάξης
  • Οργανώνουμε τα φύλλα εργασίας του παιδιού ώστε να είναι ευανάγνωστα, οργανωμένα, χωρίς μουτζούρες ή σημάδια
  • Δίνουμε ακριβείς οδηγίες βήμα-βήμα στο παιδί και δημιουργούμε ένα οργανωμένο πρόγραμμα που έχει πάντα δίπλα του
  • Εργαζόμαστε με τη χρήση παζλ. Ξεκινάμε από παζλ μικρής δυσκολίας και σταδιακά αυξάνουμε το επίπεδο δυσκολίας
  • Δίνουμε εργασίες για ολοκλήρωση λαβυρίνθων αυξανόμενης δυσκολίας
  • Χρησιμοποιούμε ευφάνταστα υλικά για τη γραφή, όπως άμμο ή αφρό
  • Δημιουργούμε εργασίες που απαιτούν αναζήτηση λέξεων, συμπλήρωση γραμμάτων ή λέξεων, και συμπλήρωση προτάσεων
  • Παίζουμε παιχνίδια τύπου ‘σκράμπλ’ καθώς και κατασκευές με μοντελισμό. Επίσης, χρήσιμα είναι και τα παιχνίδια τύπου ‘στένσιλ’ που παρέχουν στο παιδί τη δυνατότητα να κατασκευάσουν αντικείμενα μέσω μικρότερων τμημάτων
  • Δίνουμε στο παιδί χρήσιμες υποδείξεις για τα λάθη του και οι παρατηρήσεις μας είναι εποικοδομητικού χαρακτήρα, έτσι ώστε να του δοθεί μια δεύτερη ευκαιρία να διορθώσει ορισμένα από αυτά, αναγνωρίζοντάς τα στο γραπτό υλικό
  • Χρησιμοποιούμε πολλαπλά χρώματα σε προεπιλεγμένες εικόνες

 

Ταπεινός Αθανάσιος
Εκπαιδευτικός Πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης-Μ.Α. Εξειδίκευσης στις Τ.Π.Ε. και ειδική αγωγή-ψυχοπαιδαγωγική της ένταξης.